© Andrew Davies
Wie vandaag de dag afdaalt over de pistes van Serre Chevalier, Les 2 Alpes, La Grave of Puy-Saint-Vincent, skiet in het hart van een gebergte dat ooit één van de grootste mysteries van Frankrijk was: het Massif des Écrins. Achter de moderne liften en pistes schuilt een landschap dat eeuwenlang ongetemd, onbekend en onverkend bleef.
De geschiedenis van de Écrins is niet alleen die van sneeuw en gletsjers, maar ook van wetenschap, nieuwsgierigheid – en van één man die per ongeluk geschiedenis schreef: kapitein Adrien Durand, de militaire landmeter die de eerste echte Franse bergbeklimmer werd.
In de vroege 19e eeuw gold de Mont Pelvoux (3946 m) als de hoogste berg van Frankrijk. Die status had de berg niet te danken aan zijn hoogte, maar aan geopolitiek. De Mont Blanc, met zijn 4808 meter, lag toen nog buiten Frans grondgebied, in het onafhankelijke Hertogdom Savoie.
Pas in 1860 werd Savoie officieel bij Frankrijk gevoegd, en in 1861 werd de grens tussen Frankrijk en Italië definitief op de top van de Mont Blanc gelegd. Tot dat moment gold de Mont Pelvoux als het hoogste punt van Frankrijk – een onbekende reus, verscholen in een labyrint van valleien, gletsjers en kale bergwanden.
De Britse alpinist Edward Whymper, beroemd om zijn latere beklimming van de Matterhorn, beschreef de Écrins in de jaren 1860 als: “Woest, duister en ongeëvenaard in zijn ruigheid.” Over de valleien schreef hij: “Ze lopen kriskras door elkaar, keren terug op zichzelf en verdwijnen in kloven die nergens heen lijken te gaan.” Zonder betrouwbare kaarten was de Écrins letterlijk een raadselachtig doolhof.
Die cartografische onwetendheid was geen toeval. Tot ver in de 18e eeuw baseerden Franse kaartenmakers zich op observaties vanuit de dalen. De eerste pogingen tot precisie kwamen van Jean de Beins, die rond 1600 voor koning Hendrik IV prachtige handgetekende kaarten maakte. Maar zijn bergen waren meer artistieke impressies dan geografische werkelijkheid.
Pas in de tijd van Lodewijk XIV en daarna, toen wetenschap en strategie hand in hand gingen, kwam echte vooruitgang. Pierre Joseph Bourcet, ingenieur van het Franse leger, voerde tussen 1749 en 1754 een militaire kartering uit van de Briançonregio. Zijn teams trokken hoog de bergen in met theodolieten en meetstokken om triangulatiepunten vast te leggen. De kaarten die daaruit voortkwamen waren een revolutie – maar bleven geheim, want ze dienden alleen militaire doeleinden.
Het binnenste van het Écrinsmassief bleef een blinde vlek. De hoogste toppen, waaronder de Mont Pelvoux, waren ‘van geen strategisch belang’. Voor avonturiers als Whymper, een eeuw later, waren Bourcets kaarten vooral een uitnodiging om het onbekende zelf te gaan ontdekken.
In 1828 kreeg de 41-jarige kapitein Adrien Armand Durand de opdracht om het Écrinsmassief te karteren voor de nieuwe Carte d’État-Major, de eerste nationale kaart van Frankrijk op schaal 1:80.000. Durand was cartograaf bij het Dépôt de la Guerre in Parijs en gewend aan veldwerk in heuvelachtig terrein, maar wat hij in de Écrins aantrof, tartte elke verbeelding.
Om zijn meetpunten vast te leggen, moest hij letterlijk de toppen beklimmen waar hij de hoeken en afstanden wilde meten. Dat betekende dat Durand, noodgedwongen, alpinist werd. Met een handvol lokale gidsen en jagers begon hij zijn expeditie. Op 30 juli 1828 bereikte hij, samen met luitenant Leclerc en de gidsen Alexis Léotard en Jacques Étienne Mathéoud, de top van de Mont Pelvoux. Daar bouwde hij een stenen signaal – een cairn met een opening voor zijn meetinstrument – en verrichtte dagenlang metingen. Zonder het te weten had hij de eerste officiële beklimming van de Mont Pelvoux op zijn naam gezet.
Durand keerde in 1830 terug om zijn werk te vervolgen, waarbij hij weken op grote hoogte verbleef in primitieve schuilplaatsen. Zijn metingen maakten het mogelijk om voor het eerst met zekerheid vast te stellen dat niet de Mont Pelvoux, maar de Barre des Écrins (4105 m) de hoogste berg van Frankrijk was. Ironisch genoeg klom Durand die piek nooit zelf; hij noemde haar: “Ontoegankelijk.”
In drie zomers beklom hij ruim veertig toppen, waarvan vijf boven de 3000 meter, en installeerde meer dan zestig meetpunten. Zijn werk vormde de basis van de latere Franse topografische kaarten. Maar zijn inspanningen bleven onbeloond: Durand kreeg geen promotie, zijn gezondheid stortte in, en in 1835 overleed hij op 48-jarige leeftijd in een inrichting. Pas decennia later zou men zijn betekenis erkennen.
Toen het Briançon-blad van de Carte d’État-Major in 1866 verscheen – 31 jaar na Durands dood – bleek het een meesterwerk van precisie. Maar de bergsport had intussen nieuwe eisen. In 1874 publiceerde het Club Alpin Français een vernieuwde kaart van de Écrins op schaal 1:40.000, in kleur en met contourlijnen – de eerste moderne bergkaart van Frankrijk.
Durands naam bleef echter voortleven in de bergen die hij als eerste betrad. De lagere top van de Mont Pelvoux draagt nog altijd zijn naam: Point Durand. En in 1929, honderd jaar na zijn eerste beklimming, werd in het dorp Ailefroide een gedenkplaat onthuld – aan de voet van de berg die ooit de hoogste van Frankrijk was.
Vandaag skiën en toeren we door dezelfde bergen die Adrien Durand ooit met kompas en theodoliet trotseerde. Waar wij afdalen, mat hij hoeken. En waar wij panoramische foto’s maken, keek hij door zijn instrument naar verre pieken. Zonder hem, en zijn pioniers van de Écrins, zou Frankrijk er letterlijk anders uitzien – op de kaart én in de geschiedenis.
Mapping the Mountains vertelt het meeslepende verhaal van de bergcartografie – van de Romeinen tot nu. Auteur, vertaler en geograaf Andrew Davies ontrafelt de geschiedenis van de kaartenmakers die met zware meetapparatuur, in barre omstandigheden, de toppen van ontoegankelijke bergen beklommen om het landschap vast te leggen. Deze vaak naamloze pioniers waren de eerste echte bergbeklimmers. Het boek, uitgegeven door het Dutch Mountain Film Festival naar aanleiding van een gelijknamige tentoonstelling, brengt hun heldhaftige werk tot leven met historische kaarten, foto’s en illustraties. Informatie over het boek en de expositie vind je op de website van het Dutch Mountain Film Festival. www.dmff.eu