© Mark van Hattem
Waarom zou je vandaag nog met een camera van honderd jaar oud de bergen in trekken om landschappen vast te leggen zoals fotografen dat generaties geleden deden? De Nederlandse fotograaf en historicus Mark van Hattem had daar een goede reden voor. Achter zijn project The Many Deaths of Johann Pongratz, 1915-1918 schuilt namelijk een heel persoonlijk familieverhaal.
Als kind hoorde Mark van Hattem weleens over een broer van zijn Oostenrijkse grootmoeder die tijdens de Eerste Wereldoorlog was gesneuveld. Meer wist niemand te vertellen. Geen naam, geen leeftijd, geen verhaal. De nieuwsgierigheid liet hem niet los.
Samen met zijn vrouw dook Mark in oude fotoalbums en archieven, en bezocht hij gedurende vijftien jaar meermaals het voormalige Alpenfront. Uiteindelijk ontdekten ze dat de man Johann Pongratz heette en eigenlijk een halfbroer van zijn grootmoeder was. Maar waar was hij gestorven? Op elke plek waar Johanns regiment tegen het Italiaanse leger had gevochten, bekroop Van Hattem het gevoel dat zijn oudoom daar gevallen kon zijn. Zo ontstond ook de titel van zijn fotoproject. ‘Het vele sterven’, als symbool voor het lijden van een generatie mannen die door de oorlog is weggevaagd.
Het contrast kan nauwelijks groter zijn. De bergen waar wij vandaag wandelen, skiën en van het uitzicht genieten, waren ooit het decor van een meedogenloze oorlog. Dat juist een van de mooiste landschappen ter wereld jarenlang een hel op aarde was, kon Van Hattem moeilijk bevatten. Hij probeerde die tegenstelling in beelden te vertalen. Zijn foto’s, gemaakt met camera’s uit de jaren twintig en grotendeels afgedrukt met de traditionele lithprinttechniek, hebben een korrelige, bijna tijdloze uitstraling. Alsof je naar beelden kijkt die de tijd doen stilstaan.
Uiteindelijk bleek Johann Pongratz niet in de Alpen te zijn gesneuveld, maar aan het oostfront, vechtend tegen de Russen in wat nu het huidige Oekraïne is. Toen Van Hattem ook die plek wilde bezoeken, gooide Putins ‘speciale militaire operatie’ roet in het eten. Een wrange parallel tussen twee oorlogen, meer dan een eeuw uit elkaar. Misschien maakt juist dat zijn foto-expo nog pakkender. Want foto’s bewaren niet alleen wat we zien, maar ook wat we voelen en herinneren. Denk maar aan die oude, tastbare foto’s die we nooit weggooien. Niet scherp, verre van perfect en misschien niet goed belicht, maar wel voor altijd dierbaar.
www.markvanhattemphotography.com
Het Dutch Mountain Film Festival 2026 staat in het teken van Top View: hoe beelden onze kijk op de bergen bepalen. De twee documentaires uit dit artikel en twee exposities alsook de workshop ‘Alternatief analoog: fotografeer meer dan je ziet’ van Mark van Hattem maken deel uit van het programma. Festival gemist? Neem een kijkje op www.dmff.eu voor meer informatie over de films en over toffe binnen- en buitenactviteiten die je ook na het festival nog kan doen.